تهيه و تدوين :

سعيد روحاني

دبير ناحيه6و سرگروه علوم اجتماعي اداره كل آموزش و پرورش خراسان رضوي

 

مقدمه :

ابتداي سخن را با اين جمله از ساخارو يولوس آغاز مي كنيم كه مي گويد:" آموزش نه تنها يكي از حقوق اوليه و اصلي انسان است بلكه اصولاً ركن اصلي توسعه اقتصادي و اجتماعي جامعه نيز به حساب مي آيد ". در دنياي در حال تغيير كنوني ضرورت آموزش در سازمان ها و نهادها به دلايل فراوان پذيرفته شده است . تغييرات سريع و عميق علمي سبب شده است كه هر از چند گاهي مطالب و نظريه هاي جديدي وارد ميدان زندگي شود كه براي ارائه حيات به ناچار بايد علوم و معارف جديد را آموخت و برخي از نظريه هاي قديمي را كه كارآيي ندارند ، كنار گذاشت . تغييرات فن آوري سبب دگرگوني در شبكه ها وروش هاي سازمان مي شود و هر تغييري كسب دانش و مهارت هاي جديد را ضروري مي سازد . ميزان كمّي و كيفي اين تغييرات آنقدر زياد است كه گاهي اوقات مديران و كاركنان را دچار وحشت مي كند و ممكن است احساس كنند كه فرصت و توان سازگاري با اين تغييرات را ندارند . با همه سختي ها و مشكلات بايد پذيرفت كه ادامه حيات سازمان تا حدود زيادي به دانش ،آگاهي و مهارت هاي گوناگون و جديد بستگي دارد.هرچه دانش و مهارت هاي كاركنان با نيازهاي جامعه و پيشرفت هاي علمي ، تغييرات فن آوري هماهنگي و انطباق بيشتري داشته باشد درجه اطمينان از موفقيت فرد و سازمان بالاتر مي رود . گاهي اوقات ، رشد فردي ، داشتن انگيزه ، تخصص و پرهيز از ايستايي و ركود فرد عامل اساسي نوجويي و كسب دانش مي شود . اساس بهسازي سازماني كه به   نام هاي ديگري چون توسعه و بالندگي سازماني نيز خوانده شده بهسازي نيروي انساني است كه به صورت هاي مختلف ( آموزش قبل از خدمت و ضمن خدمت ) در سازمان ها انجام مي شود .

چارچوب نظري:

در شكل گيري رفتار انساني ديدگاه هاي مختلفي در حوزه هاي جامعه شناسي و روان شناسي مطرح است  كه بيان تمامي آنها در اين مقوله نمي گنجد .اگر شركت فراگيران  در دوره هاي ضمن خدمت را به عنوان يك رفتار در نظر بگيريم ، ميتوان در اين زمينه به دو ديدگاه نظري عمده اشاره نمود و شركت يا عدم شركت فراگيران را در قالب اين دو ديدگاه تحليل نمود.

نظريه ي مبادله : اين نظريه جامعه شناختي كه خود تحت تاثير مكتب رفتار گرايي در روانشناسي ظهور كرد توسط جرج هومنز مطرح شد. طبق اين نظررفتار  كنشگران تابع اصل هزينه-پاداش شكل مي گيرد. بدين صورت كه كنشگر در انجام رفتار به گونه اي معقول به محاسبه هزينه هاي يك رفتار و ميزان پاداشي كه از اين رفتار كسب ميكند مي پردازد.ودر نهايت هنگامي رفتار شكل مي گيرد كه ميزان پاداش بيشتر يا حد اقل برابر با ميزان هزينه اي باشد كه صرف انجام يك عمل ميكند .درصورتي كه هزينه از پاداش بيشتر باشد ،رفتار شكل نخواهد گرفت . اين قضيه در رابطه با شركت معلمان در دوره هاي آموزشي ضمن خدمت نيز صادق است . طبعا اقبال گسترده و فعال فراگيران نسبت به دوره ها زماني افزايش كمي و كيفي خواهد داشت كه در قبال صرف وقت و... نتايج مطلوبي حاصل گردد .

نظريه ي نيازها : نياز حالتي كيفي است كه جنبه ي عمومي داشته و در افراد مختلف صر ف نظر از شرايط محيط وجود دارد. يكي از نظريات مطرح در رابطه با نيازها نظريه ي ابرهام مازلو است. مازلو در طبقه بندي نيازها كه به هرم نيازهاي مازلو مشهور است ازپايين به بالا به ترتيب نيازها رابه جسماني- امنيت-عشق و تعلق خاطر-رضايت و در نهايت خود شكوفايي طبقه بندي ميكند به عقيده ي او چهار طبقه ي اول نيازهاي پايه اي هستند كه در صورتي كه تامين نشوند فرد را دچار اضطراب و نگراني  مي كنندو طبقه ي آخر نيازهاي رشد دهنده يا متعالي محسوب مي شوند . اين نيازها شامل خواست طبيعي انسان براي يادگيري، اكتشاف و خلق كردن است .مازلو ضمن هماهنگي با مكتب روابط انساني ، متضمن اين نكته است كه در صورت كمك مديران به ارضاء نيازهاي مهم كاركنان در محيط كار ، بهره وري افراد افزايش مي يابد.

با توجه به انچه گفته شد حال بايد ديد كه اولا تا چه حد در ارائه دوره هاي ضمن خدمت نياز سنجي هاي لازم به عمل آمده و ثانيا آيا اين دوره ها قادرند نياز هاي متعالي و رشد دهنده فراگيران را بر آورده سازند.

پس ازذكر چارچوب نظري مختصري كه در بالا اشاره شد در ادامه با توجه به تجربياتي كه در طول تدريس در دوره هاي مختلفي ضمن خدمت فرهنگيان داشته ام ،  ابتدا به  فوايد و كاركردهاي اين دوره ها اشاره كرده ، در ادامه به آسيب شناسي و ذكر نقائص دوره هاي مذكور پرداخته مي شودو در نهايت پيشنهاداتي در زمينه ارتقاء و اثر بخشي بيشتر ارائه خواهد گردديد.

- فوايد و كاركرد هاي آموزش ضمن خدمت را مي توان فهرست وار به شرح زير بيان كرد : 

تسهيل در راه رسيدن به اهداف سازماني 

 بهبود كمي و كيفي محصولات يا خدمات ارائه شده توسط سازمان 

 ايجاد هماهنگي در نحوه ي انجام كارها در سازمان 

 تقويت روحيه پرسنل و ايجاد ثبات در سازمان 

 كاهش در نظارت هاي مستقيم و غيرمستقيم 

 تقليل ميزان هزينه هاي عمومي از قبيل هزينه هاي خدماتي ، آموزشي و...

تقويت حس وفاداري و همبستگي كاركنان نسبت به نظام آموزشي

جلوگيري از تداخل مسووليت ها و وظايف و كاهش دوباره كاري ها در نظام آموزشي

شكوفا كردن استعدادهاي نهفته كاركنان ، مسوولان و معلمان

 ايجاد حس انعطاف پذيري لازم در كاركنان، مسوولان و معلمان

 ايجاد زمينه رشد و موفقيت در حيطه هاي مختلف فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي

 ايجاد زمينه موفقيت در امور اجتماعي ،‌انفرادي و خصوصي 

آسيب شناسي :

آنچه تحت عنوان آسيب شناسي و ذكر نقائص موجود در زير مي آيد صرفا حاصل مشاهدات و تجربيات نگارنده در طول تدريس در دوره هاي ضمن خدمت است. با ذكر اين نكته اهم مواردي كه به عنوان آسيب مورد نظر است به شرح زير مطرح مي گردد.

دوري از اهداف اوليه دوره ها (به روز كردن دانش معلمان) و تكرار مطالب قديمي

در برخي از دوره ها مدرسين تخصص لازم را در ارتباط با محتواي آموزشي ندارند

گرایش بیش از حد برخي فراگيران به مدرک تحصیلی پايان دوره  نسبت به اصل محتواي آموزشي

تكرار مطالبي كه فراگيران بارها در گذشته نيز آنها را درمراكز تربيت معلم و دانشگاهي آموخته اند

صوري بودن ارزشيابي پايان دوره آموزشي

عدم اختصاص فضا و امكانات آموزشي مناسب جهت برگزاري مطلوب دوره ها

سلیقه‌ای عمل کردن برخي مدیران و مسئولان آموزشی دستگاه‌ها در تعیین دوره‌ها و روش‌های آموزشی

ناکافی بودن و یا نداشتن انگیزه لازم  برای شرکت در دوره هاي آموزشی

 

پيشنهادات :

قبل از برگزاري هر دوره نيازسنجي كامل به عمل آيد

پرهيز از برگزاري دوره هايي با محتواي كهنه و تكراري

تمركز بر دانش و يافته هاي نوين در حوزه هاي آموزش و پژوهش

افزايش سرانه آموزشي مراكز ضمن خدمت

توجه به ارتباط ارزشيابي با محتواي دروس و عدم اكتفا به ارزشيابي كتبي

توجه به  ارزشيابي بعد از دوره در محيط واقعي كار  و توجه به عملكرد افراد

گزينش مدرسين متخصص و كارآمد

در نظرگرفتن عوامل انگيزاننده جهت تقويت روحيه مشاركت فراگيران در دوره ها

 

منابع :

نظريه هاي جامعه شناسي در دوران معاصر-جرج ريتزر-ترجمه محسن ثلاثي-انتشارات علمي-تهران-1374

شناخت روحيات ملل-زهرا كاظمي-محمد زاهدي-انتشارات چهار باغ-اصفهان-1388